W cieniu traumy - jak wczesne doświadczenia wpływają na uzależnienia

Trauma to nie samo wydarzenie, lecz reakcja układu nerwowego na sytuację, która przekracza możliwości adaptacyjne jednostki i wywołuje silne poczucie zagrożenia lub bezradności (Van der Kolk, 2021).

Co się dzieje w mózgu dziecka w sytuacji traumatycznej?

Wczesne dzieciństwo to czas największej neuroplastyczności. Mózg “uczy się” świata poprzez relacje. Jeżeli środowisko jest nieprzewidywalne, zimne emocjonalnie lub agresywne, dziecko nie rozwija prawidłowych mechanizmów samoregulacji.Trauma może spowodować zakłócenia w integracji wspomnień oraz nadwrażliwość na zagrożenia. Może osłabić kontrolę impulsów oraz zdolności do planowania.

●       Układ alarmowy (Ciało migdałowate): Taki alarm włącza się u dziecka nawet w sytuacjach drobiazgowych (np. podniesiony głos). Dziecko jest w gotowości, co nie znaczy, że chce być “niegrzeczne”. Żyje w trybie przetrwania (walka, ucieczka lub zamrożenie).

●       Mózgowy kapitan (Kora przedczołowa): Ten obszar mózgu odpowiada za planowanie, logiczne myślenie oraz kontrolę impulsów. Nasz, przysłowiowy kapitan traci panowanie nad sterem, gdy słyszy wycie alarmu. U osób w wieku adolescencji dany obszar jest w trakcie transformacji, a trauma dodatkowo zaburza jego prawidłowy rozwój.

●       Pamiętnik emocji (Hipokamp): W hipokampie przechowywane są wspomnienia. Aby je uporządkować w spójną całość hormon stresu (kortyzol) nie może mieć wysokiego poziomu. W innym przypadku trauma nie będzie zamkniętą historią z przeszłości, lecz otwartą, głęboką raną, która powraca nagle i zaburza codzienną rutynę, powodując narastające poczucie zagrożenia “tu i teraz”.

Trauma, a uzależnienie.

Pamiętajmy o tym, że uzależnienie nie jest wyborem ani chorobą związaną z moralnością, ale reakcją na ból emocjonalny i traumę. Trauma dzieciństwa (zaniedbanie, brak więzi, przemoc, stres prenatalny) wpływa na rozwój mózgu, szczególnie na układy dopaminowe. Stres przewlekły zaburza funkcjonowanie mózgu i hormonów — zwiększa podatność na uzależnienia poprzez wpływ nagrody. Uzależnienie staje się formą samoleczenia — substancje lub zachowania przynoszą ulgę w cierpieniu psychicznym.

Mózg można “naprawić” — jak wyjść z cienia traumy?

Jeśli uzależnienie staje się sposobem na przetrwanie bolesnych emocji, sama walka z nawykiem, czy też substancją rzadko przynosi trwały efekt. To tak jakby zabrać komuś kulę, nie lecząc złamanej nogi. Musimy najpierw dotrzeć do źródła problemu aby taka praca miała głębszy sens. Tak jak zostało wspomniane na początku artykułu, mózg posiada tzw. neuroplastyczność. Jest niezwykle elastyczny, co oznacza, iż ścieżki nerwowe ukształtowane przez trudne doświadczenia z dzieciństwa nie muszą być wyrokiem na całe życie. Dzięki odpowiednio dobranej terapii trauma staje się częścią przeszłości, a nie głównym bodźcem sterującym teraźniejszością. Z każdej sytuacji istnieje wyjście.

Rodzicu, pamiętaj: Gdy Twoje dziecko zaczyna być agresywne, reaguje zbyt często złością lub/i sięga po używki — nie musisz szukać winnych i radzić sobie z tym sam/a.

Jeśli to Ty zmagasz się z uzależnieniem: Przyznanie się do tego, że potrzebujemy wsparcia, pomocy nie jest oznaką słabości. Wręcz przeciwnie, to odwaga, którą charakteryzuje pierwszy krok do odzyskania kontroli nad własnym życiem.

Neuroplastyczność działa w dwie strony — mózg, który nauczył się traumy poprzez relacje, może również dzięki relacjom się wyleczyć.

Niezależnie od tego, czy sam szukasz wyjścia z błędnego koła, czy martwisz się o swoje dziecko, rozmowa z psychologiem może naprawdę pomóc. Bez oceniania, bez krytyki, pełna akceptacja dla Twojej historii. Wszyscy jesteśmy ludźmi, którzy mogą zboczyć ze ścieżki na kręte, ciemne uliczki. Każda, kryzysowa sytuacja ma swoje wyjście. Nawet jeśli w tej chwili nie dostrzegasz żadnej szansy na lepsze jutro, nigdy nie zapominaj, że zrobienie tego pierwszego, najważniejszego kroku może dać szansę na zmianę i polepszenie jakości życia.